Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 88 yıl önce bugün, 10 Kasım 1938'de saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda hayata gözlerini yumdu. Atatürk'ün vefatı yalnızca Türkiye'de değil, dünyanın farklı ülkelerinde de büyük yankı uyandırdı. Bir milletin hafızasına kazınan o günün ardından başlayan cenaze törenleri, Atatürk'ün naaşının Anıtkabir'e nakledilmesine kadar uzanan tarihî bir sürece dönüştü.
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de saat 09.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda hayata gözlerini yumması, yalnızca ülkeyi değil, tüm dünyayı derin bir yasa boğdu. Acı haber, dönemin gazetelerinde yıldırım baskılarla duyurulurken, atılan manşetler Türk milletinin yaşadığı büyük üzüntünün hafızalara kazınan ifadeleri oldu. Aradan geçen yıllara rağmen o günün gazete sayfaları, Atatürk’e duyulan sevgi ve özlemin tarihi tanıkları olarak varlığını koruyor.
Gazeteler acı haberi manşetlerine taşıdı…
Atatürk’ün vefat haberi, 10 Kasım 1938 günü dönemin ulusal gazetelerinde ikinci baskılarla okurlara ulaştırıldı. Gazeteler, milletin ortak acısını birbirinden çarpıcı ve duygu yüklü ifadelerle manşetlerine taşıdı.
Ulus Gazetesi, “Kurtarıcını ve En Büyük Evladını Kaybettin. Türk Milleti, Sen Sağol”; Tan Gazetesi, “Babamızı Kaybettik”; Cumhuriyet Gazetesi, “Atatürkümüzü Kaybettik”; Kurun Gazetesi, “Atatürk Öldü. Türk Milleti Sen Sağol” başlıklarıyla çıktı.
Son Posta Gazetesi ise yaşanan büyük kaybı, “Türk Milleti Ulu Şefini, İnsanlık Büyük Evladını Kaybetti” sözleriyle duyurdu. Bu manşetler, 10 Kasım 1938’in yalnızca bir ölüm haberinin değil, bir milletin ortak yasının da tarihi kayıtları arasında yer aldı.
Dolmabahçe Sarayı'nda başlayan son veda…
Atatürk'ün naaşı, 16 Kasım 1938'de Dolmabahçe Sarayı'nın tören salonunda hazırlanan katafalka konuldu. Halkın ziyaretine açılan salonda vatandaşlar, Cumhuriyet'in kurucusuna son görevlerini yerine getirmek için uzun kuyruklar oluşturdu.
19 Kasım 1938'de düzenlenen törenle Atatürk'ün naaşı, cenaze namazının ardından Ankara'ya götürülmek üzere Dolmabahçe Sarayı'ndan çıkarıldı. İstanbul sokaklarını dolduran vatandaşlar, Ata'larını gözyaşları içinde uğurladı.
Cenaze alayı; Tophane, Karaköy, Eminönü, Bahçekapı, Sirkeci, Salkım Söğüt ve Gülhane Parkı güzergâhını izleyerek Sarayburnu'na ulaştı. Atatürk'ün naaşı saat 12.42'de Zafer Torpidosu'na, saat 13.20'de ise Yavuz Zırhlısı'na nakledildi.
Türk ve yabancı savaş gemilerinin eşlik ettiği Yavuz Zırhlısı, İstanbul'dan ayrılarak İzmit'e hareket etti. Gemi, saat 19.30'da İzmit Mayın İskelesi'ne yanaştı.
Atatürk'ün naaşı Ankara'ya trenle götürüldü…
İzmit'te Atatürk'ün naaşı, daha önce yurt gezilerinde kullandığı trenin beyaz renkli vagonuna yerleştirildi. 19 Kasım akşamı Ankara'ya doğru yola çıkan tren, güzergâh üzerindeki istasyonlarda vatandaşlar tarafından karşılandı.
20 Kasım 1938'de saat 10.03'te Ankara Garı'na ulaşan tren, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve devlet yetkilileri tarafından karşılandı. Atatürk'ün naaşı, buradan top arabasıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne götürüldü.
Başkentte de binlerce kişi sokaklara çıkarak Atatürk'e son görevini yerine getirdi. Vatandaşlar, naaşın Meclis'e getirildiği sırada ve ziyaret saatlerinde büyük bir kalabalık oluşturdu.
Cenaze törenine dünyanın dört bir yanından temsilciler katıldı…
Atatürk için 21 Kasım 1938'de TBMM önünde resmî cenaze töreni düzenlendi. Törene çok sayıda ülkeden devlet adamı ve temsilci katıldı.
Çanakkale Savaşı'nda Atatürk'e karşı savaşmış İngiliz General Sir Birdwood'un da katıldığı törende Almanya, Fransa, Yunanistan ve Sovyetler Birliği'nden temsilciler hazır bulundu. Almanya Dışişleri Bakanı Von Neurath, Fransa İçişleri Bakanı Albert Sarraut, Yunanistan Başbakanı General Metaksas ve Sovyetler Birliği Dışişleri Komiser Yardımcısı Potemkin törene katılan isimler arasında yer aldı.
Törenin ardından Atatürk'ün naaşı, geçici kabir olarak belirlenen Ankara Etnografya Müzesi'ne götürüldü. Böylece Atatürk, 15 yıl boyunca burada istirahat etti.
10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e nakledildi…
Atatürk'ün naaşı, yapımı tamamlanan Anıtkabir'e 10 Kasım 1953 tarihinde düzenlenen devlet töreniyle taşındı. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Atadan ve devlet erkânının katıldığı törende binlerce vatandaş da hazır bulundu.
Etnografya Müzesi'nden alınan naaş, top arabasına yerleştirilerek Anıtkabir'e götürüldü. Güzergâh boyunca toplanan vatandaşlar, Atatürk'e son kez veda etti.
Anıtkabir'in girişindeki Aslanlı Yol'un başında top arabasından alınan naaş, askerlerin omuzlarında 262 metre uzunluğundaki yolu geçerek mozoleye ulaştırıldı.
Böylece Atatürk'ün naaşı, 15 yıl süren geçici istirahatın ardından Anıtkabir'deki ebedî istirahatgâhına nakledildi.
88 yıldır aynı saatte aynı özlem…
Aradan geçen 88 yıla rağmen 10 Kasım, Türkiye'de Atatürk'ü anma ve hatırasını yaşatma günü olarak önemini koruyor. Her yıl saat 09.05'te sirenlerin çalmasıyla hayat kısa süreliğine duruyor, vatandaşlar saygı duruşunda bulunarak Cumhuriyet'in kurucusunu anıyor.
2026 yılında Atatürk'ün vefatının 88'inci yıl dönümünde de Türkiye'nin dört bir yanında anma törenleri düzenleniyor. Dolmabahçe Sarayı'nda başlayan o tarihî veda, bugün Anıtkabir'de ve ülkenin dört bir yanında aynı saygı ve özlemle yaşatılıyor.
